Hiện tượng chập mạch điện (ngắn mạch) là hiện tượng các dây pha chập nhau, dây pha chập dây trung tính hoặc dây pha chạm đất. Khi xảy ra chập mạch cho đến khi kết thúc, trong hệ thống điện xảy ra quá trình cường độ dòng điện và điện áp tăng đột ngột. Tại vị trí chập mạch tạo ra hồ quang điện nhiệt độ có thể đến 3000℃ làm cho dây dẫn nóng chảy vón cục tạo thành hạt bám dính vào dây hoặc rơi xuống sàn, xuống đất. Nhiệt do chập mạch tạo ra bắt cháy các vật dễ cháy xung quanh hoặc cháy vỏ cách điện tạo thành tàn lửa rơi xuống gây cháy các vật khác. Các hạt đồng được hình thành do chập mạch rơi xuống nếu có khoảng cách phù hợp với các vật dễ cháy như bông, vải, sợi, vỏ bào, mạt cưa…thì có thể bắt cháy gây ra các hậu quả nghiêm trọng về người và tài sản.
Một số nguyên nhân dẫn đến chập mạch điện thường gặp như: Khi sử dụng quá điện áp cho phép; Thiết bị điện dùng lâu ngày làm cho cách điện bị già cỗi không được bảo dưỡng, thay thế làm cho cách điện bị kém dần, dẫn đến hư hỏng; Cột điện bị gãy, đổ; Dây điện trên các đường dây truyền tải điện bị đứt, chạm chập vào nhau;...
Trong kỹ thuật, để bảo vệ các thiết bị điện và hệ thống điện khi bị sự cố (chập mạch, quá tải) thường lắp đặt các thiết bị bảo vệ như áp tô mát, cầu chì, rơ le…. Khi xảy ra sự cố, các thiết bị bảo vệ sẽ tự động cắt mạch để loại bỏ thiết bị sự cố ra khỏi hệ thống, tránh sự cố tiếp diễn. Trong thực tế, có nhiều vụ cháy do chập mạch điện nhưng các thiết bị bảo vệ không cắt mạch. Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này, nhưng chủ yếu từ các nguyên nhân sau: Các thiết bị bảo vệ đã cũ không được bảo dưỡng thường xuyên; thiết bị không đủ độ nhạy; chọn thiết bị không đúng; dòng chập mạch nhỏ hoặc thời gian chập mạch ngắn chưa đủ để thiết bị bảo vệ làm việc.
Qua thực tiễn trong công tác Khám nghiệm hiện trường và Giám định các vụ cháy tại phòng Kỹ thuật hình sự - Công an tỉnh Lai Châu, kỹ thuật viên và giám định viên căn cứ sơ đồ mạch điện; nguyên lý làm việc của mạch điện; phân bố chất cháy trong hiện trường kết hợp với các đặc điểm, kết quả giám định của dấu vết cháy để xác định điểm xuất phát cháy, nguyên nhân vụ cháy.Dấu vết chập mạch điện tại hiện trường
Để hạn chế sự cố chập mạch điện cần thực hiện các biện pháp như sau:
- Chú ý kiểm tra thường xuyên và bảo dưỡng định kỳ các thiết bị, đồ dùng điện; sửa chữa hoặc kịp thời thay thế đối với các thiết bị sử dụng lâu năm.
- Lắp đặt thiết bị bảo vệ tự động (như áp tô mát, rơ le, thiết bị chống rò điện …) phù hợp và tiến hành kiểm tra, bảo dưỡng thường xuyên.
- Hạn chế sử dụng cùng lúc nhiều thiết bị điện để tránh gây quá tải hệ thống điện; Tránh dùng một ổ cắm cho nhiều thiết bị công suất lớn (tủ lạnh, máy giặt, lò vi sóng, bếp điện).
- Ngắt các thiết bị, dụng cụ điện ra khỏi nguồn điện khi không còn nhu cầu sử dụng hoặc trường hợp đang sử dụng mà bị mất điện. Tắt bớt các thiết bị điện không cần thiết trước khi ra khỏi nhà hoặc trước khi ngủ.”.
